مرد بايد كه بوى داند برد * ورنه عالم پر از نسيم صبا است ! لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ . . . : عقل ، عقال دل است يعنى دل را از غير محبوب دربند آرد ، و از هوسهاى ناشايست بازدارد ، به مذهب بعضى عقل نور است و در دل جاى دارد نه در دماغ ، شرط خطاب است نه موجب خطاب ، فايدهء عقل آنست كه دل به وى زنده گردد ، پس هركه را عقل نيست در شمار زندگان نيست ! گويند : خداوند عقل را بيافريد و او را گفت : برخيز ، برخاست ، گفت بنشين ، بنشست ، گفت بيا ، بيامد ، گفت برو ، برفت ، گفت ببين ، ديد ، آنگاه گفت به عزّت و جلال من كه از تو شريف‌تر و گرامىتر نيافريدم ، پس عقل را از اين نوازش عجبى ( خودبينى ) پديد آمد ! خداوند او را گفت : اى عقل ، بازنگر تا چه بينى ، بازنگريست صورتى ديد از خود نيكوتر و جمالى از خويش خوب‌تر ! گفت تو كيستى ؟ گفت : من آنم كه تو بىمن به كار نيائى ! من توفيقم ! اى عقل اگر چند شريفى دون شو * وى دل ز دلى بگرد و خون شو خون شو در پردهء آن نگار روزافزون شو * بىچشم درآ و بىزبان بيرون شو ! [ آيات 167 - 165 ] ( تفسير لفظى ) 165 - وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَ لَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَ أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ . از جمله مردمان كسى است كه براى خدا همتا مىگيرد و آنها را دوست مىدارد مانند دوستى خداوند ! ولى كسانى كه ايمان آوردند ، خدا را بيشتر از ايشان دوست دارند و كسانى كه ستم كردند وقتى عذاب را ديدند مىدانند كه توانائى مر ذات خداوند است و بس ، و اينكه او سخت‌گير و سخت‌عذاب است . 166 - إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ . هنگامى كه آنان كه پيشوايان و پيش‌روان بودند چون عذاب را مشاهده كردند از پس‌روان و پىبران خود بيزار شدند درحالىكه همهء پيوندهاى آنان نيز گسسته است ! 167 - وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ . و پيروان و پس‌روان گفتند : كاش ما را بازگشتى به دنيا بود كه از ايشان بيزارى كردى چنان كه آنها از ما بيزار شدند . خداوند اين‌گونه كارهايشان را به آنان مىنماياند ! كه همه حسرت و ندامت است و از آتش جاويد بيرون نخواهند آمد . ( تفسير ادبى و عرفانى ) 165 - وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ . . آيه . اگر مؤمنان را همين آيت در همهء قرآن بودى ايشان را شرف و كرامت تمام بودى كه خداوند مىگويد : آنان مرا دوست دارند تمام‌تر از آنكه كافران معبود خود را دوست دارند ، نه‌بينى كه كافران هرچندى بتى ديگر برآرايند و پرستيدهء ديگرى گيرند ! چون بينوا باشند به تراشيدهء از چوب قناعت كنند و باز چون دستشان رسد آن بت چوبين را فروگذارند و از سيم و زر بت ديگرى سازند پس دوستى ايشان دوستى حقيقى نيست كه هر دم محبوب آنان عوض مىشود !